Соттар мен төреліктегі 24 жылдан астам тәжірибем барысында мен өзім үшін қарапайым қағиданы қалыптастырдым: ұтқан іс — дәстүрлі мағынадағы «жеңіс» емес, белгілі бір кезеңде жүйеде ақау болып, істі сотқа жеткізуге тура келгенінің белгісі. Сот процесі бастапқыда көрінгеннен әрдайым қымбатырақ болады.
Практика: Дауларды шешу және төрелік
Автор: Думан Ахметов, Salus Legal серіктесі
Жарияланған күні: 2026 жылғы тамыз
Соттар мен төреліктегі 24 жылдан астам тәжірибем барысында мен өзім үшін қарапайым қағиданы қалыптастырдым: ұтқан іс — дәстүрлі мағынадағы «жеңіс» емес, белгілі бір кезеңде жүйеде ақау болып, істі сотқа жеткізуге тура келгенінің белгісі. Сот процесі бастапқыда көрінгеннен әрдайым қымбатырақ болады. Шығындар тек мемлекеттік бажға немесе заңгерлердің қызмет ақысына жұмсалатын қаражатпен шектелмейді. Оған компанияның бірінші басшыларының жұмыс уақыты, контрагенттермен қарым-қатынастар және әдетте бәрі бір-бірін танитын нарықтағы бедел де кіреді.
Қарызды өндіріп алу туралы типтік дауды қарастыратын болсақ, тікелей шығындар ондаған миллион теңгені құрауы мүмкін, ал уақыт шығыны 6 айдан 12 айға дейін немесе одан да ұзаққа созылады. Бұл тіпті сот шешімі талапкердің пайдасына шығарылған жағдайда да қаражаттың оның шотына түспеуі мүмкін екенін есепке алмағанның өзінде.
Бұл сотқа жүгінудің қажеті жоқ дегенді білдірмейді. Бұл талап арыз берілген сәтке дейін басқаруға болатын тәуекелдердің басым бөлігі ертерек кезеңдерде — шарт, хат алмасу, талап қою және келіссөздер арқылы — жойылуы тиіс дегенді білдіреді. Іс сотқа жеткен кезде, мен он жағдайдың тоғызында жағдайды басқаруға болатын, бірақ оған тиісті көңіл бөлінбеген кезеңді анықтауға болатынын көремін.
Бақылау көбіне қай жерде жоғалады
Жауапсыз және тиісті реакциясыз қалған талап қою хат-хабарлары. Қазақстанда тараптар арасында шартта міндетті сотқа дейінгі тәртіп жиі белгіленеді — талап қою жіберілмесе, талап арыз қайтарылуы мүмкін. Алайда мәселе формалдылықта емес. Көбіне талап қою «формальды түрде» ғана жіберіліп, оған жауап беру мерзімдері белгіленбейді және контрагент жауап бермеген жағдайда қандай стратегия қолданылатыны алдын ала ойластырылмайды.
Дұрыс дайындалған талап қою — сотқа жүгінудің алғашқы қадамы емес, дауды сотсыз шешудің соңғы мүмкіндігі болуы мүмкін: контрагент позицияның дайындалғанын, дәлелдердің жиналғанын көріп, келісімге келуді жөн көреді.
Ешкім түзетуге уақыт бөлмеген шарттағы тұжырымдар. Төлем тәртібіне, жұмыстарды қабылдауға, форс-мажорға немесе соттылыққа қатысты бұлыңғыр талаптар — техникалық деталь емес, болашақ даудың мәні. Мен шарттарға жиі кездесемін: тарап шарттағы белгілі бір тұжырымның тәуекелін шартқа қол қою кезеңінде түсінген, бірақ «мәмілені созбау үшін» оны өзгертуді талап етпеген. Бір-екі жылдан кейін дәл осы тұжырым соттағы негізгі дәлелге айналады — бірақ бұл жолы үндемей қалған тараптың пайдасына емес.
Құрылымсыз және нақты мерзімсіз созылып кеткен келіссөздер. Келіссөздердің өзі — дұрыс жол. Мәселе нақты мақсатсыз, бекітілген уағдаластықтарсыз және тараптар келісімге келе алмағанын мойындап, ресми рәсімге көшу қажет болатын сәтсіз жүргізілетін келіссөздерде.
Бірнеше айға созылатын құрылымсыз келіссөздер кейде талап қоюға және сотқа жедел көшуден де нашар болуы мүмкін, өйткені осы уақытта талап қою мерзімдері өтіп кетеді, дәлелдер жоғалады, ал тараптың ұстанымы бейресми хат-хабарларда көмескіленеді.
Превентивті жұмыс жеңілген немесе ұтқан сот процесінен де көп үнемдеуге мүмкіндік беретін үш жағдай
Біріншіден, бизнес серіктестері арасындағы даулар — мысалы, қатысушының ЖШС-дан шығуы және оның үлесін бағалау мәселелері. Бұл Қазақстандағы бизнесті бөлу кезінде тарихи тұрғыдан ең даулы мәселелердің бірі. Көп жағдайда жанжалды алдын ала азайтуға болады: қатысушының шығу және оның үлесін бағалау тәртібін серіктестер арасындағы қарым-қатынас нашарламай тұрып, жарғыда және құрылтай шартында нақты белгілеу қажет.
Компанияны құру немесе қайта құрылымдау кезеңінде осындай тетіктерді әзірлейтін заңгер клиентке бірнеше айға созылатын сот талқылауынан үнемдеуге және соттан кейін әдетте қалпына келмейтін серіктестік қатынастарды сақтап қалуға мүмкіндік береді.
Екіншіден, шетелдік контрагенттермен коммерциялық даулар. Мұнда превентивті жұмыс контрагент төлем жасауды тоқтатқаннан кейін емес, шарт жасасу кезеңінде қолданылатын құқықты, юрисдикцияны және төрелік ескертпені таңдаудан тұрады. Дұрыс таңдалған ескертпе — АХҚО Сотының, МАХ Төрелік орталығының, «Атамекеннің» немесе ХКА-ның, сондай-ақ басқа институционалдық төреліктің пайдасына — контрагент тарапынан нақты құқық бұзушылық орын алған жағдайда даудың қаралуын барынша болжамды етеді.
Үшіншіден, еңбек даулары және реттеуші органдармен даулар. Мұнда қателіктің құны тек тікелей төлемдермен шектелмейді. Жұмыс берушінің немесе нарықтағы адал қатысушының беделі де зардап шегуі мүмкін. Қақтығыс туындағанға дейін жүргізілген комплаенс-аудит және дұрыс рәсімделген кадрлық құжаттама сотта қорғауға және кейіннен беделді қалпына келтіруге кететін шығыннан әлдеқайда арзан болады.
Қорытынды
Сот процесі — бизнес стратегиясының бір бөлігі емес, превентивті тетіктердің жұмыс істемегенін немесе дұрыс құрылмағанын мойындау. Заңды тәуекелдерді басқару талап арызы берілген кезеңде емес, шарт жасау, хат алмасу және келіссөздер кезеңінде жүзеге асырылады.
Дауды бастамас бұрын біз бір сұрақ қоюды ұсынамыз: осы жағдайға әкелген факторлардың қайсысын бір ай немесе бір жыл бұрын түзетуге болар еді? Содан кейін, ағымдағы істің нәтижесіне қарамастан, болашақта осындай тәуекелдерден қорғау тетіктерін қалыптастыру қажет.
